Rouw bij kinderen

Als je te maken hebt met een kind dat in rouw is krijg je als eerste te maken met de leeftijd van het kind. Het is logisch dat een kind van een jaar zich anders zal uiten dan een kind van 12 jaar. Ik zal in grote lijnen beschrijven hoe kinderen zich kunnen uiten.

0-2 jaar

Een kind van deze leeftijd heeft geen besef van levende en dode dingen, en mensen. Toch voelt een kind op deze leeftijd vaak heel goed aan dat er iets gaande is; iets wat anders dan anders is. Een ongeboren kindje in de buik van zijn moeder kan voelen of zij zich goed voelt of juist helemaal niet.
Een pasgeboren kindje voelt goed aan hoe het door zijn ouders wordt vastgehouden: is dit krampachtig, wordt er gehuild, is er een andere spierspanning dan normaal? Allemaal signalen voor een klein kind dat er iets anders aan de hand is dan gewoonlijk.

Hoe kan je deze kinderen nu bijstaan?

Probeer er voor hen te zijn. Ga niet denken Ze hebben er geen weet van' want ze weten én voelen meer dan jij denkt! Neem je kindje in je armen of op schoot en laat voelen dat je er bent.
En als het jou zelf niet lukt, schakel dan een dierbare persoon in die je zou kunnen helpen. Iemand die jij vertrouwt, en iemand die je kindje ook vertrouwt...

2-3 jaar

Op deze leeftijd begrijpen kinderen al iets van verlies. Kinderen spelen vaak door middel van spel om hun ervaringen te verwerken: bijvoorbeeld met auto's die op elkaar botsen, met poppen die in het ziekenhuis liggen.
Ook op deze leeftijd geldt: laat weten en voelen dat je er bent! En ontneem niet hun spel hoe heftig dit soms ook voor jou kan zijn, dit is voor hen de manier om het te verwerken.
En vaak is het fijn om van de uitvaart foto's of video-opnames te maken zodat het kind op latere leeftijd naar deze beelden kan kijken, dan weet hij dat hij er ook bij heeft mogen zijn. Dit geldt trouwens voor alle jonge leeftijden.

4-6 jaar

Kinderen van 4 tot 6 jaar kennen het verschil tussen leven en dood, maar ze weten nog niet precies wat dood zijn in houdt. Ze weten dat mensen en dieren dood kunnen gaan. Vaak begrijpen ze het definitieve van de dood nog niet. Voor hen is de dood iets tijdelijks: het gaat wel weer over.
Kinderen hebben hun eigen logische manier van denken en daarin moet alles kloppend zijn. Als een kindje uit een klas is overleden dan zeggen ze de volgende dag al: 'Haal het kapstokje maar weg, want die is er toch niet meer.' Volwassenen kunnen hier erg van schrikken, maar voor een kind is dit logisch: het voorwerp dat er nog is klopt niet vanuit het kinderlijk denken.
De eerste vragen van kleuters zijn vaak praktisch: hoe en waarom is iemand doodgegaan?
Ze kunnen deze vragen maar steeds blijven herhalen.
We kunnen kinderen op deze leeftijd helpen door door de ogen van het kind te kijken. Kinderen observeren veel beter dan volwassenen dat doen. Dus ga eens door de knieën bij een kist en zie eens wat een kind ziet...
Daarnaast is het goed om steeds maar weer op hun vragen in te gaan; geef ook eerlijk antwoord waarom en hoe iemand is gestorven. Zo leren kinderen dat iemand echt dood is en nooit meer terug komt.
Gebruik ook woorden die bij hun leeftijd passen en wees eerlijk. Iemand die dood is, slaapt niet, maar is dood en wordt dus ook niet meer levend.

6-9 jaar

Bij kinderen van 6 tot 9 jaar begint het besef te komen dat 'dood zijn' onomkeerbaar is.
Op deze leeftijd krijgen kinderen belangstelling voor de uiterlijke dingen die bij een overlijden horen, zoals de kist, de uitvaart en ze gaan zich interesseren voor wat er na de dood gebeurt.
Kinderen van deze leeftijd zijn erg kwetsbaar, omdat ze het deels begrijpen maar nog niet de mogelijkheden hebben om er iets mee te doen. Je ziet bij deze leeftijd vaak ontkenning. Ze doen alsof er niets is gebeurd. Ze verbergen hun gevoelens om vooral maar niet kinderachtig te lijken - vaak huilen ze in stilte.
Hoe kun je kinderen op deze leeftijd helpen? Creí«er rust en ruimte. Ga niet ineens de confrontatie aan als ze aan het voetballen zijn. Maar ga lekker bij ze zitten of liggen en nodig hen uit om te vertellen. Kinderen kunnen vaak heel goed zelf aangeven wat ze willen vertellen. Nodig hen daarvoor ook uit. Soms moeten kinderen een duwtje in de goede richting hebben om hun gevoelens te kunnen uiten.

9-12 jaar

Kinderen in deze leeftijd weten heel goed dat alles een keer dood gaat.
Vaak zijn kinderen op deze leeftijd ook heel nieuwsgierig, ze willen veel weten en vragen soms dingen waaraan volwassenen niet eens willen denken: 'Wat gebeurt er onder de grond?'
Deze kinderen zijn al minder afhankelijk van volwassenen. Ze willen dan ook vaak niet de aandacht vragen voor hun verdriet, maar ze willen het zelf oplossen. Dit heeft vooral te maken met niet kinderachtig willen lijken, en op deze leeftijd begint ook het 'erbij horen' bij de groep. En als je zoiets als de dood van dichtbij hebt meegemaakt, dan kí n je een buitenbeentje worden. Kinderen op deze leeftijd houden daar niet van.
Om kinderen op deze leeftijd te helpen, zorg je dat er een open communicatie is en dat ze zich veilig voelen om vragen te stellen. Geef eerlijk antwoord wí t er onder de grond gebeurt, hoe moeilijk je dat antwoord zelf ook vindt.

Even tussen haakjes: onder de grond gebeurt niet zoiets als dat de wormen je opeten. Ook beestjes onder de grond hebben zuurstof nodig en dat is er niet in de kist onder de grond. Het lichaam 'eet zich zelf op'. Soms een hele geruststelling voor kinderen én volwassenen! Bij kinderen kan je zeggen dat je je jas uit doet als je onder de grond ligt of als je gecremeerd wordt.

Hulp

Mocht je er nu zelf niet uitkomen, schroom dan niet om hulp in te schakelen; dit kan een dierbare buurvrouw zijn, een vriendin, een familielid die voor jouw even dingen uit handen neemt.
Vaak ben je zelf zo vol verdriet dat je het verdriet van je kind er niet bij kan hebben. Maar laat het kind dit dan ook weten: dat je even goed voor jezelf moet zorgen, maar dat het altijd bij jou mag komen met zijn verdriet.

En kom je er dan nog niet uit, schakel dan professionele hulp in. Soms heeft iemand genoeg aan drie gesprekken, een ander heeft er vijftien nodig.

In het rouwproces geldt: jij bent uniek en hoe je rouwt, is ook uniek - ieder doet het op zijn en haar eigen manier.
Toch kan je in het rouwproces een lijn zien waar de meeste rouwende mensen door heen gaan.

Rouwtaken

Ga de dood niet uit de weg. Praat er met je kind over zoals je praat over allerlei gebeurtenissen uit het leven van kinderen. Want waarom wel praten over de geboorte van kindje, maar niet praten over de dood van een buurman?
Als je dit wel doet leren kinderen dat de dood bij het leven hoort en zullen ze er makkelijker over kunnen praten als er iemand sterft. De rouw wordt er niet minder om, maar het maakt het soms wel makkelijker.

Dus als bijvoorbeeld de goudvis dood gaat, ren dan niet naar de winkel om precies dezelfde vis te kopen, maar haal het samen met het kind uit de vissenkom en stop het in mooi doosje en begraaf het samen met je kind. Maak er je eigen ritueel van.
Dit alles bij elkaar noemen we rouwtaak 0.

Rouwtaak 1: je gaat beseffen dat iemand echt dood is
De eerste taak is door te laten doordringen, te erkennen, dat 'dood zijn'betekent dat die ander nooit meer terugkomt. Dat 'dood zijn'betekent dat je iemand nooit meer zult zien, dat hij voor altijd weg is.

Rouwtaak 2: een warboel aan gevoelens
Het herkennen van het verlies door de pijn te voelen. Je kunt je verdrietig, angstig, opgelucht, jaloers, schuldig of boos voelen en die gevoelens kunnen allemaal door elkaar lopen.

Rouwtaak 3: je leeft verder met het gemis én met de herinneringen
In deze taak verken je hoe het leven nu verder moet. De eerste tijd zijn er steeds opnieuw gebeurtenissen die je confronteren met het verlies: kerst zonder je dierbare, een verjaardag, etc. Het betekent niet dat er niet meer gerouwd wordt. Verder leren leven zonder dat de ander lijfelijk aanwezig is, is een zware taak. Hoe zwaar hangt af van de relatie die je met de overledene had. Wat betekende deze voor jou?

Rouwtaak 4: je gaat verder met je leven, met die ander in je hart
In deze rouwtaak sla je de weg in die jij graag wilt gaan. Het zal anders zijn dan voorheen, maar niet minder.
Degene die je zo mist zal voortleven in je hart. En er zullen momenten zijn dat je nog heel verdrietig bent en diegene mist, maar de bodem zal niet meer onder je voeten weggeslagen zijn.

Overdenking

Ik wil dit artikel graag eindigen met een zin die je vaak leest, en die ik ook gebruik tijdens lezingen. De auteur is helaas onbekend:

'Rouw is als een steen, die net gevonden, ruw en weerbarstig is, hij doet pijn aan je handen, trekt er kloofjes in. Pas als die ruwe pijnlijke steen door handen is gegaan, wordt hij gladder en mooier. Uiteindelijk kan die steen een prachtig kleinood zijn, een schat die je leven verrijkt.'

Extra informatie

Het verhaal van het witte vlindertje (voorlees verhaaltje voor kinderen in rouw)

Ervaringen

De ervaring van Bertine ten Brinke met rouwverwerking nadat haar pasgeboren kindje overleed
Praat mee met andere ouders op het prikbord.

Bronvermelding

Kleine gedeeltes zijn overgenomen uit het boek Jong Verlies van Riet Fiddelaers-Jaspers

Dans van de vlinder; praktijk voor rouwbegeleiding
Johannes Vermeerstraat 28
2681 NV Monster
0174-248123
www.dansvandevlinder.nl
info@dansvandevlinder.nl