Lege handen

En dan gaat het plots mis en stort je wereld in. Je baby overlijdt in de zwangerschap en wordt doodgeboren of sterft rondom de bevalling of in de dagen na de bevalling en al jouw dromen worden ruw kapot geslagen. Het verdriet is enorm en niet te bevatten. Je had dit nieuwe leven willen verwelkomen en nu moet je het alweer afgeven, voordat jij je kindje überhaupt leert kennen. Je had dit kind met liefde willen omringen, de beste verzorging willen geven en samen willen opvoeden tot een mooi mens. En nu sta je met lege handen, je kindje is geboren en gestorven tegelijkertijd. Jullie zijn ouders geworden van een baby van wie je tegelijkertijd afscheid moet nemen. De pijn waarmee dit gepaard gaat is ondragelijk en onmetelijk groot.

Je houdt het levenloze lichaampje in je armen, dicht tegen je aan. Je maag krimpt ineen, je adem blijft hangen in je keel. De tranen lopen langs je wangen en druppelen op het kleine gezichtje. Je bent intens verdrietig, maar ook diep vervuld van trots. Want wat is dat kleine mensje mooi...

Zachtjes streel je de piepkleine vingertjes en bewonder je die kleine perfecte nageltjes. Je aait over de zachte haartjes en glimlacht bij het zien van dat grappige wipneusje. De tranen houden even op met stromen bij het zien van zoveel moois, totdat je weer beseft dat je afscheid moet nemen. Afscheid nemen, van een deel van jezelf? Maar dat kan toch helemaal niet?

Afscheid

Toch is dat de enige troost die je hebt, het enige wat je voor je baby nog kunt doen, afscheid nemen op een manier die bij jullie past, zoals jullie dit willen invullen. De gynaecoloog, de verloskundige en het verplegend personeel leeft intens met jullie mee. De kraamverpleegkundige maakt foto’s, knipt liefdevol een haarlokje af of maakt een gipsafdruk van een voetje of handje. Om voor altijd te bewaren als tastbare herinnering aan het bestaan van jouw kindje. Rustig worden alle opties doorgenomen om het verlies zo dragelijk mogelijk te maken en het afscheid zo mooi mogelijk. Iedereen houdt rekening met jullie grote verdriet. Je denkt na over begraven of cremeren, over eventuele kleertjes voor je baby en wat je nog mee wilt geven in het kistje. Waar je je kindje zult opbaren, thuis of in het mortuarium? Je praat met dichtstbijzijnde familieleden en vrienden over het verdriet en het naderende afscheid. Je schrijft of zoekt, mooie teksten uit voor de rouwkaart of om voor te lezen bij de afscheidsdienst. Je denkt na over de muziek die je wilt draaien. Je neemt met de begrafenisondernemer door welke steen je wilt en welke tekst erop moet komen. Dit alles draagt er toe bij dat je in je grote verdriet, in ieder geval weet dat jij en je partner alles tot in de puntjes geregeld hebben, om je kindje een waardig afscheid te geven. Uit onderzoek blijkt ook dat dit de beste manier van rouwverwerking is.

Ouders van toen

Helaas zijn er ouders van overleden kindjes die nooit de kans hebben gehad om een afscheid te regelen voor hun baby, zelfs niet de kans kregen om afscheid te nemen. Sterker nog; die zelfs nooit hun kindje hebben gezien na de geboorte! Niet eens weten waar het begraven ligt! Die ouders van toen bleven radeloos achter, overmand door intens verdriet en pijnlijk gemis. Rouwrituelen waren er simpelweg niet. Je baby werd meteen van je afgenomen en dat was het dan. Erger kun je je haast niet voorstellen. Volstrekt tegendraads en onnatuurlijk.
Tot midden jaren tachtig van de twintigste eeuw ging men ervan uit dat je geen emotionele band kon hebben met een kind dat je nooit had gekend.
De opvatting destijds was: wat je nooit gekend hebt, kun je ook niet missen. Dat het tegendeel waar was, werd bewezen door het grote verdriet van de ouders. Voor deze ouders blijft het verlies van hun baby voor altijd: Onvoltooid verleden tijd.

Dierenwereld

Zelfs in de dierenwereld, zie je bij sociale dieren met een hoge intelligentie dat er sprake is van rituelen die horen bij dood en afscheid. Doodgeboren jongen worden besnuffeld en soms helemaal schoon gelikt. De gorillamoeder vertoont onrustig gedrag en schudt haar dode jong heen en weer, alsof ze er weer leven in wil blazen. Wanneer er bij de olifanten een doodgeboren jong gebaard wordt dan zal de moeder met haar slurf, zachte duwtjes blijven geven tegen het levenloze kleintje aan, om het te bewegen om overeind te komen. Hier kan ze uren mee doorgaan. Wanneer het uiteindelijk doordringt dat het jong nooit overeind zal komen, zal de hele olifantenfamilie steun geven aan de moeder door dicht tegen haar aan te komen staan. Vaak in stilte samen, maar ook dreunende weengeluiden zijn bekend. Gezamenlijk blijven ze dagenlang rond het lijk hangen. Er wordt zelfs geprobeerd het jong op te tillen en te begraven.

Moeder zonder bewijs

In deze tijd nauwelijks voor te stellen, dat je eigen vlees en bloed zonder pardon bij je weg wordt gehaald. Zij waren moeder geworden zonder het bewijs daarvan te mogen zien. Het verdriet van deze ouders is extra groot door alle onbeantwoorde vragen. Hoe zag onze baby eruit, op wie leek het, hoe klein was het, had het al veel haartjes, zat alles erop en eraan? Talloze vragen heb je als je kindje dood wordt geboren en meteen wordt afgevoerd. Op niet één vraag hebben zij ooit het antwoord gekregen. Het gemis van de aanblik van je kindje doet vreselijk pijn. Meteen na de bevalling kwam je, net als iedere pas bevallen moeder op de kraamafdeling te liggen. Daar lagen gelukkige moeders met hun pasgeboren baby en daar lag jij tussen met je grote verdriet, in al je eenzaamheid. Jij was in de rouw en zij vierden feest. Zo snel mogelijk werd je ontslagen uit het ziekenhuis en mocht je naar huis. Je baby was in het ziekenhuis achter gebleven want zij zouden er verder voor zorgen. Wat betekende dat ze zorg droegen voor het begraven of het cremeren van je kindje. Verdere informatie werd niet verstrekt.

Doofpot

Voor de buitenwereld was je dezelfde vrouw gebleven. Je was alleen niet meer zwanger. Er werd van je verwacht dat je gewoon door ging met leven zoals je voorheen ook deed. In de overgang van zwangere vrouw, terug naar de vrouw die je voorheen was, werd het allerbelangrijkste genegeerd!

Jij was ondertussen wel moeder geworden!

Je had een bevalling gehad, een kind gebaard en de hormonen vlogen door je lijf. Je buik was leeg, het bedje was leeg, je handen waren leeg en je hart was hol. Je man was vader geworden en aan dat feit werd nog minder aandacht besteed. Voor de buitenwereld rustte er een taboesfeer op het baren van een doodgeboren baby. Er werd amper over gepraat. Het hele onderwerp werd doodgezwegen. Verder dan: ‘volgende keer beter’, kwam men niet. Als je geluk had dan kreeg je wat steun van de familie maar de algemene stelling was, dat je het maar snel moest vergeten.

Intens verdriet

Alle spulletjes die je zo liefdevol voor je kindje had aangeschaft of zelf had gemaakt werden dan ook meteen opgeruimd. Het gebeurde regelmatig dat familieleden dit al deden terwijl jij nog in het ziekenhuis lag. Bij thuiskomst kreeg je dan opnieuw een dreun, alles wat jij met liefde had klaargezet was al opgeruimd! Het enige wat jou nog herinnerde aan je kindje en aan je zwangerschap was verdwenen. Hoe goed bedoeld ook, het voelde alsof er een pot zout werd omgekeerd in de verse open wond. Alsof je hele zwangerschap werd weggemoffeld, samen met je kindje. Omringd door alle babyspullen had je kunnen toegeven aan de pijn in je binnenste. Had je kunnen rouwen, kunnen huilen of schreeuwen van verdriet. Maar het laatste bewijs van je moederschap was nu ook weg. In die tijd werd er alles aan gedaan om het hele gebeuren maar zo snel mogelijk achter je te laten en verder te gaan met leven. Op naar de volgende zwangerschap! Natuurlijk deelde je dit verdriet met je man, maar in de regel moest hij voor de kost zorgen en had dus meer afleiding dan jij. Hoe jij dit verdriet beleefde, het een plaatsje gaf in je leven, was iets wat je helemaal zelf moest doen.

Opvatting van vroeger

Perinatale sterfte (baby sterft voor, tijdens, of vlak na de geboorte) werd tot halverwege de jaren tachtig van de vorige eeuw in wetenschappelijke literatuur afgedaan als een ‘non event’, een gebeurtenis waar je niet bij stil moest blijven staan. Er waren voor medici geen protocollen, geen richtlijnen waarin stond hoe je de ouders moest begeleiden. Er was maar één regel; belast de ouders niet met hun dode kindje. Dit kwam overigens zéér zeker niet voort uit hardvochtigheid. Maar uit een oprecht geloof dat zij juist handelden als ze er weinig tot geen aandacht aan schonken. De ouders moesten het maar gauw allemaal vergeten en zich richten op een volgende zwangerschap. Men ging er automatisch vanuit dat er geen emotionele band bestond tussen ouders en een pasgeborene, die band werd pas opgebouwd vanaf de geboorte. Dus kon er geen sprake zijn van groot verdriet bij een doodgeboren kindje, laat staan bij een miskraam. Zelfs al had je kindje kort geleefd dan nog was de tijd onvoldoende om een band op te bouwen.

Geest van de tijd

Vroeger ging men ervan uit dat het zien, of het in de armen nemen van een dood kind iets vreselijks voor de ouders moest zijn. Iets wat je ze besparen moest, iets wat ze niet zouden kunnen verwerken. Het zien van je dode kindje zou het verdriet versterken, ouders zouden er nooit meer bovenop komen. Stel dat ze zich gingen hechten aan een dood kind! Men stelde zich daar afschrikwekkende taferelen bij voor. Van de gynaecoloog werd verwacht dat hij ervoor zou zorgen dat de ouders het kind niet te zien zouden krijgen. Vandaar dat men meteen een laken over de baby deed en het kind zo snel mogelijk meenam als het doodgeboren was of kort daarna stierf. Ouders in die tijd hadden heel erg veel verdriet maar wisten niet beter. Zij gingen mee in de geest van de tijd, namen aan dat de ‘heren doktoren’ het wel beter zouden weten.
Tegenwoordig weet men beter. Juist als ouders hun kindje niet gezien hebben, blijkt dat de verwerking in ongunstige zin te beïnvloeden. Dat geldt ook voor de echoscopie als duidelijk is dat het kind niet meer leeft. Ook dan is het beter de ouders de gelegenheid te geven mee te kijken, in plaats van het beeldscherm weg te draaien.

Monumenten

De laatste jaren worden er in heel Nederland steeds meer monumenten gebouwd voor overleden kinderen. Dit om tegemoet te komen aan het verdriet van ouders die hun kindje hebben verloren in de tijd dat het nog niet gebruikelijk was om een begrafenis of crematie zelf te regelen. Doodgeboren kindjes of kindjes die na de bevalling overleden, werden op het kerkhof anoniem begraven, soms met meerdere tegelijk. Als je geluk had dan kreeg je een nummer en kon je ongeveer weten waar je kindje lag. In het geval van crematie werd de as uitgestrooid ergens op het terrein van het crematorium. Als ouders wist je dus in de regel niet waar je kindje lag begraven, of waar de as was uitgestrooid.

Herdenkingsplek

Tegenwoordig komen er steeds meer herdenkingsplekken voor kindjes die overleden zijn in de zwangerschapstermijn van vóór de 24 weken. Deze kindjes blijven in de regel achter in het ziekenhuis en worden met meerdere tegelijk gecremeerd. Vroeger was dit niet anders alleen werden ze dan tegelijk begraven (crematie was voor 1955 nog geen optie). Alleen hadden die ouders geen afscheid mogen nemen van hun kindje. Sommige begraafplaatsen hebben nu een gedenkboom geplaatst. Daar hangen ouders symbolische blaadjes in waarop de naam en de datum van hun overleden kind staat. Een vlinderboom is ook een dergelijk initiatief, de naam van het kindje prijkt dan op een mooi versierde vlinder. Voor ouders van nu, maar zeker voor de ouders van toen, helpt dit bij de verwerking van hun verdriet.

Eind vorige eeuw

Vanaf de jaren negentig van de vorige eeuw werd er steeds meer aandacht besteed aan het verdriet van de ouders en hoe daar mee om te gaan. NVOG, de Nederlandse Vereniging Obstetrie en Gynaecologie, maakte hier destijds melding van:
“Piëteitsvolle omgang met perinatale sterfte, ook bij verlies kind voor 24 weken, staat voorop”. Snel daarna kwam er een officieel en uitgebreid protocol met gedragsregels voor betrokken medici waarin sterk naar voren komt dat afscheid en rouwverwerking uiterst belangrijk is. Toch heeft het nog tot het begin van deze eeuw geduurd voordat ouders konden zeggen:

Mijn kind heeft een waardig afscheid gehad, op de manier die wij als ouders graag wilden. In al ons verdriet hebben wij waardevolle herinneringen over gehouden aan die korte tijd van afscheid nemen.

Visie vanuit de rooms-katholieke kerk
Rikie (56 jaar) de mama van Cindy vertelt
Saskia (47 jaar) de moeder van Bas vertelt
De O&G (Obstetrie en Gynaecologie) verpleegkundige (41 jaar) aan het woord

Anno 2010

In de afgelopen dertig jaar is er veel verbeterd wat betreft de rouwbegeleiding bij perinatale sterfte. Ouders krijgen alle tijd om van hun baby afscheid te nemen en alle ruimte om het afscheid op eigen wijze in te vullen. Dit komt de rouwverwerking ten goede. De tijd is beperkt en je kunt het nooit meer overdoen. De ouders die geen afscheid mochten nemen zouden er alles voor over hebben om het over te doen. Om de kans te krijgen hun kind een waardig afscheid te geven. Zij zullen altijd met schrijnend hart blijven terugdenken aan de abruptheid waarmee hun baby werd weggehaald en aan het ontberen van een fatsoenlijk afscheid. Voor de rest van hun leven: onvoltooid verleden tijd.

Filmpje

Zuigelingsterfe - In de wolken
De ervaring van Patty en Roeland uit Roosendaal
De ervaring van Rietje uit Breda (1962)

Extra informatie

Visie vanuit de rooms-katholieke kerk
Rikie (56 jaar) de mama van Cindy vertelt
Saskia (47 jaar) de moeder van Bas vertelt
De O&G (Obstetrie en Gynaecologie) verpleegkundige (41 jaar) aan het woord
Informatieve filmpjes verlies van een kind

Bronvermelding

Monumentdoodgeborenkindjes.nl
Levensloopbrabant.nl
Thuisinbrabant.nl (artikel Laurie Faro)
Wikipedia.nl
NVOG.nl
VOOK.nl